Η πλούσια προφορική παράδοση της Κύπρου ως μέρος της άυλης πολιτισμικής της κληρονομιάς αναδείχθηκε σε μια ξεχωριστή εκδήλωση που πραγματοποιήθηκε στις 7 Μαΐου 2026 στο Breydel Auditorium, στις Βρυξέλλες.

Στην εκδήλωση, η οποία διοργανώθηκε από τη Γενική Διεύθυνση Μετάφρασης της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, προβλήθηκε για πρώτη φορά το νέο ντοκιμαντέρ παραγωγής του Γραφείου Τύπου και Πληροφοριών (ΓΤΠ) «Echoes of Cyprus».

Το ντοκιμαντέρ είναι βασισμένο στην έρευνα της εθνομουσικολόγου και Διευθύντριας του Αρχείου Κυπριακής Μουσικής δρος Νικολέττας Δημητρίου. Το σενάριο του ντοκιμαντέρ συνυπογράφουν η Νικολέττα Δημητρίου, ο Σταύρος Παμπάλλης και η Δανάη Στυλιανού, η οποία υπογράφει επίσης τη σκηνοθεσία της παραγωγής.

Αντλώντας από αρχειακό υλικό που φυλάσσεται σήμερα στο Πανεπιστήμιο Harvard, η ταινία «Echoes of Cyprus» παρακολουθεί το ιστορικό ταξίδι του 1953 του Ελληνοαμερικανού καθηγητή κλασικής φιλολογίας James A. Notopoulos και του λαογράφου Δημήτριου Πετρόπουλου, οι οποίοι πραγματοποίησαν τις πρώτες επιτόπιες ηχογραφήσεις προφορικής αυτοσχέδιας ποίησης στην Κύπρο.

Τους προσκεκλημένους στην εκδήλωση καλωσόρισε η κα Μαίρη Πανούση, Λειτουργός της Γενικής Διεύθυνσης Μετάφρασης, η οποία σημείωσε ότι τα «τσιαττιστά» είναι ασφαλώς βαθιά ριζωμένα στην κυπριακή παράδοση, αλλά ταυτόχρονα συμβάλλουν στο να ανοίξει μια ευρύτερη συζήτηση, όπως για παράδειγμα, για το πώς η Ευρώπη ακούει τις τοπικές της φωνές, για το πώς οι παραδόσεις συνεχίζουν να εξελίσσονται και για το πώς οι λέξεις μπορούν ακόμη να φέρνουν κοντά ανθρώπους από διαφορετικούς τόπους, γλώσσες και γενιές.

Σε βιντεοσκοπημένο μήνυμά του, ο Ευρωπαίος Επίτροπος κ. Κώστας Καδής υπογράμμισε τη σημασία της άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς ως ζωντανής και κοινής διάστασης των κοινωνιών που φέρνει στο προσκήνιο τον ρόλο του πολιτισμού στη σύνδεση των κοινοτήτων, στη διατήρηση της ταυτότητας και στον εμπλουτισμό της ευρωπαϊκής ποικιλομορφίας.

Η Κύπρος, τόνισε, μπορεί να είναι ένα μικρό νησί, αλλά έχει μια πλούσια πολιτιστική παρουσία, διαμορφωμένη από αιώνες στο σταυροδρόμι λαών, γλωσσών και παραδόσεων. Γι’ αυτό η άυλη πολιτιστική κληρονομιά είναι τόσο σημαντική. Μας υπενθυμίζει ότι η κληρονομιά δεν διατηρείται μόνο σε μνημεία ή αρχεία, αλλά βιώνεται, εκτελείται και μεταδίδεται από γενιά σε γενιά. Στην Κύπρο, αυτή η ζωντανή διάσταση, ανέφερε, είναι ιδιαίτερα εμφανής σε μια παραδοσιακή έκφραση ποιητικού λόγου, γνωστή ως «τσιαττιστά».

Ο Επίτροπος Αλιείας και Ωκεανών ολοκλήρωσε δε την παρέμβασή του με ένα δικό του «τσιαττιστό», αφιερωμένο στους Κύπριους ψαράδες:

«Στη θάλασσαν το χάραμαν, φκαίνουμεν με ψαράδες,
Μαζίν απολαμβάνουμεν στην Κύπρο τις βαρκάδες
Φτάνουμεν μεσοπέλαγα τζι’ απλώνουμεν τα δύχτια
Παρέαν αρμενίζουμεν ώσπου να πέσει η νύχτα.»

Από πλευράς του, ο Γενικός Διευθυντής της Γενικής Διεύθυνσης Μετάφρασης κ. Χρήστος Ελληνίδης ανέφερε πως η κυπριακή ταυτότητα και οι ιστορίες που μεταφέρονται από γενιά σε γενιά, μέσα από τη δημιουργικότητα και την ανθεκτικότητα του λαού, αποκτούν σήμερα ευρωπαϊκή προβολή. Υπογράμμισε παράλληλα ότι η Κύπρος, από την ένταξή της στην Ευρωπαϊκή Ένωση το 2004, έχει εξελιχθεί σε ένα σταθερό και αξιόπιστο κράτος μέλος, το οποίο συμβάλλει ενεργά στην ευρωπαϊκή πορεία.

Πρόσθεσε επίσης πως η κυπριακή διάλεκτος αποτυπώνει χιούμορ, ειρωνεία και μια ιδιαίτερη ζεστασιά που γίνεται άμεσα αισθητή. Τόνισε πως η τέχνη της γλώσσας εκφράζεται με ιδιαίτερα ζωντανό τρόπο μέσα από την κυπριακή παράδοση των «τσιαττιστών», την οποία χαρακτήρισε ως μια μοναδική μορφή αυτοσχέδιου ποιητικού διαλόγου. Τέλος, όπως επεσήμανε, πρόκειται για μια παράδοση που διατηρεί ζωντανή τη δημιουργικότητα, τη συλλογική μνήμη και την πολιτιστική ταυτότητα της Κύπρου, αναδεικνύοντας τη διαχρονική δύναμη της προφορικής έκφρασης.

Tη σημασία της διατήρησης των προφορικών παραδόσεων της Κύπρου ως ζωντανών πολιτιστικών εκφράσεων και όχι ως στατικών ιστορικών τεκμηρίων υπογράμμισε η Διευθύντρια του ΓΤΠ κα Αλίκη Στυλιανού. Μιλώντας στην εκδήλωση, η κα Στυλιανού σημείωσε ότι, παρόλο που ο κόσμος που τις δημιούργησε έχει αλλάξει, οι μουσικές και τα ποιήματα εξακολουθούν να ζουν, επειδή κάθε νέα γενιά τούς δίνει νέα νοήματα μέσα από τις δικές της εμπειρίες. Δεν πρόκειται για αλλοίωση, εξήγησε, αλλά για μια φυσική εξέλιξη που επιτρέπει στις παραδόσεις να παραμένουν ζωντανές και επίκαιρες μέσα στον χρόνο.

Αυτή η συνέχεια, πρόσθεσε η κα Στυλιανού, είναι ιδιαίτερα σημαντική στο ευρωπαϊκό πλαίσιο, όπου οι προφορικές παραδόσεις συνδέουν τους λαούς μέσα από κοινές αξίες και τρόπους έκφρασης, αναδεικνύοντας ταυτόχρονα την πολυμορφία και αλληλεπίδραση της συλλογικής ευρωπαϊκής ταυτότητας. Επεσήμανε δε ότι η ιδέα αυτή αντανακλά τη βασική αποστολή του ΓΤΠ: τη διατήρηση, την τεκμηρίωση και τη μετάδοση της πολιτισμικής κληρονομιάς της Κύπρου, με τρόπο που να τη διατηρεί ζωντανή και σημαντική.

Η Διευθύντρια του ΓΤΠ ευχαρίστησε τους διοργανωτές της εκδήλωσης, τους συμμετέχοντες και όλους όσοι τίμησαν την εκδήλωση με την παρουσία τους. Εξέφρασε επίσης την ευγνωμοσύνη της στους συναδέλφους της και τους δημιουργούς του ντοκιμαντέρ «Echoes of Cyprus» για την αφοσίωση και τη συμβολή τους στην ανάδειξη αυτής της σημαντικής ιστορίας.

Την προβολή ακολούθησε κεντρική ομιλία της δρος Νικολέττας Δημητρίου με τίτλο «Fighting with words: Poetic duelling and Europe’s living oral traditions». Η ομιλία επικεντρώθηκε στην παράδοση των «τσιαττιστών», της μορφής προφορικής αυτοσχέδιας ποίησης που κατέχει κεντρική θέση στον κυπριακό πολιτισμό, ενώ έχει εγγραφεί στον Κατάλογο Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς της UNESCO. Τα «τσιαττιστά» είναι, αναμφισβήτητα, το πιο χαρακτηριστικό είδος τραγουδιστής προφορικής ποίησης που συναντάται στην Κύπρο μέχρι σήμερα, τόνισε. Για τους περισσότερους ανθρώπους που μεγαλώνουν στην Κύπρο, τα «τσιαττιστά» είναι μέρος του ηχοτοπίου του νησιού: είναι κάτι που υπάρχει σε κάθε γιορτή ή φεστιβάλ, ένας συνοπτικός τρόπος να σχολιάσουν οτιδήποτε –από τον καιρό της ημέρας μέχρι την πολιτική και την επικαιρότητα της χώρας.

Περαιτέρω, σημείωσε, πως η εικόνα δύο ανδρών που διαφωνούν ποιητικά, σε μέτρο, είναι, για τους περισσότερους ντόπιους, κατεξοχήν κυπριακή. Η ίδια η λέξη «τσιαττιστό» στην πραγματικότητα ενσαρκώνει αυτή την έννοια της αντιπαράθεσης. Αυτά τα τραγούδια ερμηνεύονταν (και εξακολουθούν να ερμηνεύονται, σε πολλές περιπτώσεις) μεταξύ φίλων κατά τη διάρκεια ενός κοινού γεύματος, μιας θρησκευτικής ή άλλης γιορτής, σε καφετέριες ή ακόμα και στο δρόμο. Αλλά το πιο φημισμένο σκηνικό παράστασης για αυτές τις μονομαχίες, τόνισε, είναι το φεστιβάλ του Κατακλυσμού, το οποίο λαμβάνει χώρα το Σαββατοκύριακο της Πεντηκοστής, 50 ημέρες μετά το Ορθόδοξο Πάσχα, σε παραθαλάσσιες πόλεις, αλλά ειδικά στην πόλη της Λάρνακας.

Η εκδήλωση περιλάμβανε επίσης την τελετή απονομής του Ευρωπαϊκού Βραβείου Πολιτιστικής Κληρονομιάς / Europa Nostra 2026 (κατηγορία Έρευνας) στη δρα Δημητρίου για το μακροχρόνιο ερευνητικό της έργο «The Cypriot Fiddler», το οποίο καταγράφει τις ζωές και την καλλιτεχνική πρακτική μερικών από τους τελευταίους παραδοσιακούς μουσικούς της Κύπρου.

Στη συνέχεια, διεξήχθη συζήτηση στρογγυλής τραπέζης με τίτλο «Improvised oral poetry in the EU – from village fairs to European stages». Η συζήτηση επικεντρώθηκε στον ρόλο των προφορικών παραδόσεων στη σύγχρονη Ευρώπη και στις δυνατότητές τους να γεφυρώνουν κοινότητες πέρα από σύνορα. Συμμετείχαν οι Sneška Quaedvlieg-Mihailovič, Γενική Γραμματέας της Europa Nostra, Lodovico Folin Calabi, Διευθυντής του UNESCO Liaison Office στις Βρυξέλλες, Κίκα Καττάμη, Σύμβουλος Εκπαίδευσης, Αθλητισμού και Νεολαίας της Μόνιμης Αντιπροσωπείας της Κύπρου στην Ευρωπαϊκή Ένωση (ΜΑΕΕ), και Richard Blais, εκπρόσωπος του προγράμματος Creative Europe της Ευρωπαϊκής Επιτροπής.

Το πρόγραμμα ολοκληρώθηκε με επιλεγμένα αποσπάσματα αντίστοιχων παραδόσεων ποιητικού αυτοσχεδιασμού από διάφορες ευρωπαϊκές χώρες, αναδεικνύοντας τις κοινές πολιτισμικές ρίζες της Κύπρου με άλλες περιοχές της Μεσογείου.

Μέσα από τον συνδυασμό τέχνης, επιστημονικής έρευνας και διαλόγου, η εκδήλωση ανέδειξε τη διαχρονική σημασία των προφορικών παραδόσεων ως θεμελίου της ευρωπαϊκής πολιτισμικής κληρονομιάς, τοποθετώντας την Κύπρο στο επίκεντρο των σύγχρονων συζητήσεων γύρω από τη μνήμη, την ταυτότητα και την καλλιτεχνική έκφραση.

(ΜΠατ/ΓΣ/KA)